نوشتن زیر گیوتین

موزه بریتانیا 5

جایگاه آثار ایرانی در موزه بریتانیا

آثار ايران در موزه بریتانیا در بخش خاور نزدیک باستان نگهداری می شود. تعداد آثار در حدود 13,000 شیء از پیش از تاریخ تا دوران اسلامی است. در موزه بریتانیا، گالری 52 به آثار ایران باستان اختصاص دارد و آثار موجود در آن نشان دهنده قدرت صنایع بومی و تماس و تبادل فرهنگی نزدیک با همسایگان ایران است. روی دیوارها قالب های گچی که نشان دهنده نقش برجسته های پرسپولیس، پایتخت باستانی ایران است، قرار دارد. گالری 34 نیز به آثار جهان اسلام اختصاص دارد که دارای آثار ایرانی نیز هست. در تمامی موزه های جهان که آثاری از تمدن ایران وجود دارد، از جمله موزه بریتانیا، آثار موجود، محدود به قلمرو جغرافیایی کنونی ایران نمی شود. به این معنا که بسیاری از آثار، در کاوش های باستان شناسی انجام گرفته در خارج از مرزهای کنونی ایران به دست آمده اند. که این می تواند بیانگر دو مطلب باشد. نخست آن که سرزمین ایران در گذشته بسیار پهناورتر از امروز خود بوده است و مرزهای آن از شرق تا حوالی چین و از غرب تا حوالی اروپای کنونی بوده و حتی در دوره هخامنشی، بخش هایی از آفریقا نیز در قلمرو ایران محسوب می شده است. به عنوان مثال، یکی از مهمترین مجموعه هایی که در موزه بریتانیا از هنر ایران وجود دارد، گنجینه جیحون یا اوکسوس است. این گنجینه شامل مجموعه اشیاء و سکه هایی از طلا و نقره می باشد که مهمترین آثار فلزی کشف شده از دوران هخامنشیان است. این مجموعه شامل 180 شیء است که در اواخر قرن نوزدهم در سواحل شمالی آمودریا به دست آمد. همانطور که می بینیم مهمترین آثار فلزی هخامنشیان در خارج از قلمرو ایران کنونی به دست آمده است. اما تمام ویژگی های هنری و سبک پردازی هخامنشیان را داراست. دوم آن که از آن جایی که ایران یکی از صادرکنندگان فرهنگ و تمدن به سایر سرزمین ها بوده، بسیاری از اشیاء و میراث های فرهنگی ایران به سرزمین های دور و نزدیک برده می شده است. به عنوان مثال، ظروف نقره ساسانی که از مشهورترین مجموعه های هنری دنیای باستان محسوب می شوند، توسط دربار ساسانی به دیگر نقاط، به صورت هدیه و غیر از آن فرستاده می شده است. بنابراین برخی از آثار ایرانی موجود در موزه بریتانیا از داخل مرزهای کنونی ایران به دست نیامده اند. اما دقیقاً بیانگر فرهنگ و هنر ایرانی می باشند.

یکی از آثار ایرانی موجود در موزه بریتانیا منشور کوروش است. منشور کوروش استوانه ای از گل رس است با حدود 40 خط نوشته به زبان اکدی و خط میخی بابلی. اين لوح یکی از با ارزش ترین اشیای تاریخی جهان است که در موزه بریتانیا نگهداری می شود. این استوانه نخستین منشور حقوق بشر شناخته شده است که کهن ترین سند کتبی از دادگستری و مراعات حقوق بشر محسوب می شود که مایه مباهات و سرافرازی ايرانيان می باشد. در سال 1971 سازمان ملل آن را به تمامی زبان های رسمی منتشر کرد. در همان سال مسئولان موزه بریتانیا اين لوح را به درخواست حکومت ايران به تهران امانت دادند که مخالفت دولت انگلیس با این اقدام سبب بروز تنش ميان مسئولان دولتی و موزه بریتانیا شده بود. این امر می تواند دلیلی برای مستقل بودن موزه بریتانیا از دولت آن باشد.

در اين موزه مجسمه ها و نقش برجسته های بسیاری از پرسپولیس وجود دارد که نشانگر سربازان هخامنشی هستند. همان تصاویری که در تمام جهان به عنوان نمادی از تاریخ ايران استفاده می شود.

نسخ خطی بسیاری از جمله مناجات نامه خواجه عبداله انصاری و بسیاری متون عرفانی و ادبی از سده های مختلف پس از اسلام نیز در کتابخانه موزه بریتانیا وجود دارد. در واقع از همان بدو تأسیس آثار فرهنگی زیادی به ویژه از شرق به هر وسیله ممکن وارد مجموعه موزه شد. حتی برخی از اشیاء، حاصل سفرهای به اصطلاح دزدان دریایی است.

تعداد زیادی مهر هم از دوران هخامنشی و ساسانی در مجموعه موزه نگهداری می شود. یکی از مهم ترین آن ها مهر معروف داریوش است که در آن نیم تنه اهورا مزدا هم دیده می شود.

از آن جایی که مجموعه های مختلف موزه بریتانیا و همچنین مجموعه های متعلق به بخش ایران این موزه، در نوع خود بی نظیر است و نمونه های منحصر به فردی را که مشابهی در سایر موزه های جهان ندارد، در خود گرد آورده است، پس قادر به آن است که با برپایی نمایشگاه ها، گردهمایی ها و سایر فعالیت ها در جهت معرفی و شناخت هر چه بیشتر آثار گام بردارد. زیرا چنان که می دانیم موزه بریتانیا از امکانات بسیار زیاد مادی و غیرمادی برخوردار می باشد و می تواند از اعتبار خود برای بهره گیری دلخواه از مجموعه هایش استفاده کند. به عنوان مثال می توان یکی از نمایشگاه های بزرگ در مورد هنر و تاریخ ایران را نام برد که نام آن "جهان ایران باستان: امپراتوری فراموش شده" است. این نمایشگاه در تاریخ 9 سپتامبر 2005 تا 8 ژانویه 2006 در موزه بریتانیا برگزار شد و آثاری از موزه ملی ایران هم برای مشارکت در نمایشگاه به لندن فرستاده شد. تنوع آثار به نمایش گذاشته شده بسیار زیاد بود. اشیایی از گنجینه جیحون، گچبری های کاخ داریوش در تخت جمشید و... . تاریخ آثار این نمایشگاه از زمان تمدن هخامنشی شروع می شود تا آثار سال های 330 تا 334 ق.م، یعنی زمان حمله اسکندر به امپراتوری ایران. بنابراین مفهوم عبارت فراموش شده در کنار نام امپراتوری ایران، اشاره به آن دارد که اسکندر، تخت جمشید را به آتش کشید و به تاراج برد.

در جهان امروز تمامی اقوام، تلاش خود را برای هویت سازی یا احیای هویت گذشته خود به کار می گیرند. حتی اقوام مهاجمی همچون تاتارها و مغول ها که در نظر مردم ایران با خوی وحشیانه خود شناخته شده اند، امروزه که به صورت کشوری مستقل درآمده اند، از حملات و خوی تهاجمی خود با افتخار یاد می کنند و در صدد معرفی گذشته خود و جمع آوری تمام اسناد و مدارکی هستند که بتواند به آن ها هویتی مستقل از سایر اقوام و سرزمین ها ببخشد. حتی امروزه برخی اقوام مغول جشن هایی در سطح ملی در بزرگداشت افرادی مانند چنگیز برگزار می کنند. با توجه به این مطلب و این که اقوام مختلفی که روزگاری تحت قلمرو واحد هخامنشی بوده اند، امروزه به صورت کشورها و سرزمین های مستقل درآمده اند و سعی می کنند خود را از زیر سنگینی نام ایران بیرون کشیده و نام امروزی خود را مطرح سازند، پس واضح است که برپایی نمایشگاه هایی از این قبیل به ویژه آن که توسط مراکز معتبر جهانی مانند موزه بریتانیا برگزار شود، تا چه حد می تواند در افکار عمومی جهان و حداقل فرهنگ دوستان تأثیر گذاشته و نقش روشنگری ایفا کند. اهمیت معرفی تمدن کهن ایران چیزی است که برای کارشناسان غیرایرانی هم کاملاً واضح است. نیل مک گرگور، مدیر موزه بریتانیا در گاردین می نویسد: "امپراتوری باستانی پارس مهم است. نه فقط به خاطر دستاوردها و آثار هنری ای که به وجود آورده است. بلکه به این دلیل که هنوز آگاهی مردم امروز ایران را شکل می بخشد. در واقع می توان گفت این امپراتوری، آگاهی کل مردم خاورمیانه را شکل می بخشد. زیرا از ترکیه و مصر گرفته تا مرزهای پاکستان و چین، از قرن ششم تا چهارم پیش از میلاد، امپراتوری پارس را شکل می دادند. به طوری که این امپراتوری بزرگترین واحد سیاسی ای بوده که جهان تا به حال به خود دیده است. نمایشگاه موزه بریتانیا نظر افکندن به امپراتوری پارس است. چنان نگاهی که احتمالاً خود مردم پارس به خویش می افکنند. هدف، نمایش دستاوردهای امپراتوری ای است که برای فهم ایران امروز از خویش، امری مهم است. فهم ایران از خویش به عنوان قدرت بزرگ طبیعی میان چین و مدیترانه."

اعتبار و توانایی موزه بریتانیا در حدی است که می تواند خودش بدون استفاده از دولتمردان انگلیس، با دولتمردان کشورهای مرتبط و در این مورد به خصوص، ایران صحبت کند. یعنی با این که جایگاه سیاسی ندارد، اما این اعتبار را دارد که با سیاسیون صحبت کند و آن ها را قانع کند تا گنجینه های کشور را که معمولاً در هیچ شرایطی از کشور خارج نمی شوند، به موزه امانت بدهند تا موزه برای برپایی نمایشگاه از آن ها استفاده کند.

یکی از مسائل مهم در این نمایشگاه، دید مدیریتی و فرهنگی قوی آن است. زیرا موزه با تعداد آثاری که از دوره هخامنشی دارد و یا با همکاری یکی از موزه های معتبر دیگر مانند شیکاگو می توانست به راحتی نمایشگاه را برگزار کند. یعنی می توانست در سطح یک نمایشگاه عادی باشد که موزه برگزار می کند. اما آن را در سطح جهانی و بالاتر از سطح یک نمایشگاه موزه ای ساده برگزار کرد و در آن از ایرانیان و موزه های ایران هم کمک گرفت که این نشان دهنده دید قوی موزه به مسائل فرهنگی می باشد. برای افتتاح هم از رییس میراث فرهنگی استفاده کرده است. رحیم مشایی، رییس سازمان میراث فرهنگی و معاون رییس جمهور که در آن زمان تازه به سمت خود منصوب شده بود، در اولین دیدار خارجی خود نمایشگاه موزه بریتانیا را افتتاح کرد.

البته این نمایشگاه قطعاً کاستی هایی هم داشته است. مانند خوب نبودن نورپردازی، محدودیت نسبی فضا و این که در برخی موارد به جای نمایش اثر اصلی، از قالب گچی استفاده شده است و قالب های گچی که نقش برجسته های پرسپولیس را نشان می داد، عظمت کارهای تخت جمشید را به خوبی تصویر نمی کرده. می توان گفت این نمایشگاه تا حدودی در نشان دادن تمامی شکوه و عظمت این امپراتوری، ناکام مانده است. کارشناسان امر هم درباره نحوه برگزاری و کیفیت این نمایشگاه انتقاداتی دارند.

انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، کتاب کاتالوگ نمایشگاه امپراتوری فراموش شده را نیز منتشر کرده است. این کتاب 272 صفحه دارد و شامل 100 صفحه مطلب و 160 صفحه عکس رنگی می باشد که 473 اثر شامل کاخ ها، جواهرات، لباس های مذهبی و... را معرفی می کند. این کتاب برای هر کسی که به طور جدی به ایران هخامنشی علاقه مند است، بسیار مناسب و جالب توجه است.

مطلب جالب توجه دیگر صحبت های شیلا کمبل، مسئول بخش اسلامی موزه بریتانیا است که در آن به دفاع از هنر و تمدن ایرانی در مقابل فیلم 300 می پردازد. وی که چندی پيش برای مذاکره و انتخاب اشیاء نمایشگاه فرهنگ صفوی که قرار است دو سال آینده در موزه بریتانيا برگزار شود، به ایران آمده بود، با محکوم کردن اقدام کمپانی آمریکایی سازنده فیلم ضد ایرانی 300 به ميراث خبر گفت: "تمدن ایران در دوره هخامنشی یکی از غنی ترین و مهم ترین تمدن های جهان است که در زمان خود تأثیر به سزایی داشته است. ساخت فیلم هایی مانند 300 که اثر بسیار بدی نیز می باشد، نمی تواند اين حقیقت را از میان بردارد."

کمبل با اشاره به این که موزه بریتانیا در سال 84 نيز برای معرفی این تمدن اقدام به برگزاری نمایشگاه امپراتوری گمشده کرده است، افزود: "نمایشگاه تمدن فراموش شده هخامنشی یکی از بهترین تبلیغات برای جواب به فیلم اسکندر به حساب می آید. تمدن هخامنشی یکی از بزرگترین تمدن های بشری بود. در آن نمایشگاه ما قصد نداشتیم اسکندر را زیر سئوال ببریم. اما آثار، بر این نکته تأکید داشت که ایرانی ها در دوره هخامنشیان از نظر دستاوردهای هنری و سیاسی در مرتبه بالایی قرار داشتند که کسی نمی تواند آن را انکار کند."

مدیر بخش اسلامی موزه بریتانیا، نمایش چند باره فیلمی که براساس این نمایشگاه ساخته شده را یکی از اقدامات مهم موزه بریتانیا در مقابله با این فیلم دانست و درباره سایر برنامه های موزه توضیح داد: "فیلمی که درباره نمایشگاه ساخته شده، یکی از پربیننده ترین فیلم هایی است که در موزه به نمایش در می آيد. در کنار موزه، بنیادی وجود دارد که در حال بررسی تبعات این فیلم است و پیشنهاداتی دارد مبنی بر ساخت فیلم هایی درباره کوروش و داریوش. این فیلم ها می تواند در مقابله با فیلم هایی از جنس 300 و اسكندر، هر چه بهتر تمدن ایران را بشناساند."

وی با اشاره به ارتباط قوی و مستحکم میان موزه بریتانیا و موزه ملی ایران یادآور شد: "باید تلاش کرد تا ارتباط میان دو موزه بیشتر از این شود و ما بتوانیم در کنار موزه ملی ایران، تاریخ ایران را هم معرفی کنیم."

اما موزه بریتانیا در مورد ایران برنامه های دیگری هم دارد. نیل مک گرگور مدیر موزه بریتانیا كه برای انجام يک برنامه رادیویی و دیدار با مسئولان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به ایران آمده است، در گفتگویی با میراث خبر ضمن اعلام توافق اولیه برای برگزاری نمایشگاه "هنر و تمدن ایران در دوره صفویه" با مشاركت موزه ملی ایران در موزه بریتانیا گفت: "موزه بریتانیا به دنبال برگزاری نمایشگاه بزرگ و موفق "امپراتوری فراموش شده؛ ايران هخامنشی" تصمیم به برپایی نمایشگاه دیگری درباره تاریخ و تمدن ایران گرفته است. بنابراین به پیشنهاد موزه بریتانیا قرار شد تا نمایشگاه هنر و تمدن ایران در دوره صفویه برگزار شود."

مک گرگور ضمن با اهمیت شمردن برگزاری این نمایشگاه در موزه بریتانیا گفت: "امپراتوری صفویه یكی از مهمترین تمدن های ایرانی است كه نقش تعیین كننده ای در تاریخ ایران دارد."

وی زمان برگزاری این نمایشگاه را نامشخص دانست و گفت: "زمان برگزاری نمایشگاه هنوز مشخص نیست. موافقت های اولیه با موزه ملی ایران انجام شده است؛ اما تعیین زمان دقیق، بستگی به تصمیمات آقای كارگر و موزه ملی دارد. به طور كلی برگزاری این نمایشگاه ها بسیار كند پیش می رود و هر دو طرف باید زمان زیادی برای آن صرف كنند. پروسه برگزاری این نمایشگاه ها این گونه است كه قبل از برگزاری آن باید محورهای نمایشگاه، مشخص و اشیای آن فهرست شود. پس از آن نیز اسامی اشیای درخواستی به ایران فرستاده شده و با موافقت موزه ملی، اشیاء، آماده شركت در نمایشگاه شوند."

مک گرگور ضمن مثبت خواندن روابط میان دو موزه ملی ایران و بریتانیا گفت: "چند سالی است كه دو موزه همكاری خوبی را با یكدیگر دارند و پروژه های مشترک زیادی انجام شده است. یكی از این كارها آماده سازی كاتولوگ سكه های ساسانی موزه های ملی و بریتانیا است. این كار، توسط خانم الهه عسگری و خانم وستا سرخوش انجام شد."

وی همچنین به برگزاری نمایشگاه "امپراتوری فراموش شده؛ جهان هخامنشی" اشاره كرد و افزود: "این پروژه یكی از بزرگترین برنامه های موزه بریتانیا بود كه نه تنها در انگلستان كه در سراسر اروپا مورد توجه قرار گرفت و حدود 700 هزار بازدیدكننده داشت."

موزه بریتانیا در حالی خواستار برگزاری نمایشگاه ایران در دوره صفویه در این موزه شده است كه پیش از این موزه لوور نیز با امضای موافقت نامه ای آماده برگزاری نمایشگاهی با موضوع ایران در دوره تاریخی صفویه با عنوان "قرن اصفهان" شد. این نمایشگاه قرار است پاییز سال 86 در موزه لوور برگزار شود.

|+| نوشته شده توسط شب نویس در چهارشنبه ششم تیر 1386 و ساعت 9:55 |

business articles